Đèo Mã Pì Lèng (có âm đọc là Mã Pí Lèng) nằm trên Quốc lộ 4C, thuộc tuyến đường Hạnh Phúc huyền thoại, từ lâu đã trở thành biểu tượng của vẻ đẹp hùng vĩ bậc nhất vùng núi phía Bắc. Giữa đại ngàn trùng điệp, con đèo như cánh cửa mở ra những cảnh quan ngoạn mục hàng đầu Việt Nam.

Nằm ở độ cao khoảng 1.200m so với mực nước biển, kéo dài gần 20km, Mã Pì Lèng được mệnh danh là “sống mũi con ngựa”, đúng với địa hình hiểm trở, dốc đứng và đầy thử thách. Không chỉ là một cung đường đèo, nơi đây còn là biểu tượng cho ý chí con người trong hành trình chinh phục thiên nhiên. Suốt hơn nửa thế kỷ, Mã Pì Lèng vẫn là điểm đến mà bất cứ ai yêu khám phá đều khao khát một lần đặt chân tới để chiêm ngưỡng trọn vẹn vẻ kỳ vĩ của sông núi Tuyên Quang (Hà Giang cũ).

Từ xa xưa, người dân bản địa đã gọi nơi này là “Mã Pí Lèng”, theo tiếng địa phương có nghĩa là “sống mũi con ngựa”, hàm ý mô tả con dốc dựng đứng đến mức ngựa đi qua cũng phải cúi đầu, từng bước thận trọng. Chính đặc điểm ấy khiến Mã Pì Lèng trở thành thử thách không nhỏ với bất kỳ ai muốn chinh phục.

Con đèo là một phần của tuyến đường Hạnh Phúc, cung đường dài 200km nối 2 xã Đồng Văn và Mèo Vạc. Mã Pì Lèng đồng thời nằm trong Công viên địa chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn, nơi lưu giữ hệ tầng địa chất hình thành qua hàng triệu năm. Nhờ vậy, bên cạnh cảnh sắc thiên nhiên, khu vực này còn mang giá trị khoa học, văn hóa và lịch sử đặc biệt quan trọng.

Để mở nên con đường Hạnh Phúc, hơn 1.300 thanh niên xung phong cùng trên 1.000 dân công thuộc 16 dân tộc như Mèo, Tày, Dao, Pu Péo, Lô Lô… từ 8 tỉnh miền Bắc (cũ) đã miệt mài đục phá gần 3 triệu m³ đá bằng những công cụ thô sơ như búa, xà beng. Người đục, người cạy, người vận chuyển… tất cả đều làm việc trong điều kiện vô cùng gian khó, mỗi ngày công chỉ tương đương khoảng 1kg gạo nhưng vẫn giữ vững tinh thần lao động bền bỉ.

Đoạn đường khó khăn nhất dài 21km từ Đồng Văn sang Mèo Vạc phải mất gần 2 năm mới hoàn thành. Đội “cảm tử” đã phải treo mình trên vách núi, đục từng centimet đá dựng đứng để mở lối. Chính đoạn đường ấy đã tạo nên đèo Mã Pì Lèng hiểm trở ngày nay.

Toàn tuyến đường Hạnh Phúc có 42 cây cầu, 400 cống. Trong điều kiện kỹ thuật còn thô sơ, không có máy móc hiện đại, toàn bộ quá trình thi công gần như dựa vào sức người, dùng búa tạ và xà beng để đục đẽo từng khối đá. Công trình không chỉ mang ý nghĩa phát triển hạ tầng mà còn là minh chứng cho sự hy sinh thầm lặng và ý chí phi thường của nhiều thế hệ.

Năm 1961, trong chuyến thăm Hà Giang, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã gợi ý đặt tên cho con đường là Hạnh Phúc, khi nghe đồng bào chia sẻ rằng đường mở đến đâu thì ánh sáng văn minh, ấm no đến đó. Từ đó, tuyến đường chính thức mang tên đầy ý nghĩa này.

Nhà văn Nguyễn Tuân từng viết trong tùy bút “Mỏm Lũng Cú tột Bắc”: “Riêng chỗ dốc Mã Pí Lèng thì phải tốn mất 11 tháng treo mình trên vách đá để đục, bổ đá khắc đá ra mà cấn mặt đường vào vách đá đứng thành vại”. Những dòng viết ấy vừa khắc họa sự khắc nghiệt của thiên nhiên, vừa tôn vinh sức bền bỉ, kiên cường của con người trong hành trình tạo nên “Kim tự tháp của người Mèo”.

Sau khi hoàn thành, đèo Mã Pì Lèng không chỉ giúp kết nối giao thương vùng cao mà còn mở ra cơ hội giao lưu văn hóa, phát triển kinh tế và du lịch, góp phần cải thiện đời sống người dân bản địa.

Ngày nay, Mã Pì Lèng được du khách xếp vào “tứ đại đỉnh đèo” hùng vĩ nhất miền núi phía Bắc, cùng với Ô Quy Hồ, Khau Phạ và Pha Đin. Không chỉ nổi tiếng bởi sự hiểm trở, nơi đây còn cuốn hút bởi vẻ đẹp thiên nhiên mê hoặc. Từ đỉnh đèo, du khách có thể phóng tầm mắt chiêm ngưỡng những dãy núi đá vôi trùng điệp, ruộng bậc thang xanh mướt ôm lấy sườn núi và dòng sông Nho Quế uốn lượn dưới thung sâu như dải lụa ngọc bích.

Mã Pì Lèng không chỉ là một con đèo hay một điểm du lịch mà còn là sự kết tinh giữa thiên nhiên kỳ vĩ và sức mạnh con người. Nơi đây là minh chứng sống động cho ý chí vượt khó của thế hệ đi trước, đồng thời là lời mời gọi khám phá những giá trị văn hóa, địa chất và lịch sử độc đáo của vùng cao Tuyên Quang. Đứng giữa đất trời bao la, mỗi người đều có thể cảm nhận rõ nét vẻ đẹp nguyên sơ mà thiên nhiên ban tặng cho miền cực Bắc Tổ quốc.