Thực trạng nhức nhối từ những "hệ sinh thái gian dối"

Tại diễn đàn "Ngăn chặn thực phẩm bẩn - Trách nhiệm và hành động" diễn ra ngày 2/7, Đại tá, TS Trần Viết Phương, Phó Cục trưởng Cục Cảnh sát phòng chống tội phạm về môi trường (Bộ Công an) cho biết, nửa đầu năm nay, cơ quan chức năng đã khởi tố 123 vụ án với 249 bị can. Cùng giai đoạn, lực lượng Quản lý thị trường cũng kiểm tra, xử lý hơn 2.100 vụ, xử phạt hành chính gần 17 tỷ đồng; riêng trên thương mại điện tử đã xử lý 424 vụ, thu phạt khoảng 7,9 tỷ đồng.

Hàng loạt vụ việc nghiêm trọng trải dài từ Bắc vào Nam đã bị triệt phá. Điển hình là các hành vi sử dụng thịt lợn nhiễm dịch bệnh để chế biến thực phẩm tại Hà Nội, Hải Phòng, Bắc Ninh; dùng hóa chất 6-benzylaminopurine kích thích giá đỗ tại Quảng Ninh, Hưng Yên, Ninh Bình; sử dụng hàn the cho mì sợi, natri silicate công nghiệp sơ chế ốc tại TP.HCM hay sản xuất thực phẩm chức năng giả tại Thanh Hóa, Đắk Lắk.

Đáng lo ngại, tội phạm trong lĩnh vực này không còn hoạt động nhỏ lẻ mà đã hình thành các "hệ sinh thái gian dối" có tổ chức. Các đối tượng phân công vai trò chặt chẽ, lợi dụng pháp nhân doanh nghiệp làm bình phong hợp thức hóa hồ sơ và dùng các sàn thương mại điện tử để che giấu lợi nhuận bất chính. Đại tá Trần Viết Phương nhấn mạnh: "Không thể nói đến phát triển bền vững hay củng cố niềm tin xã hội khi thực phẩm bẩn vẫn len lỏi vào bữa ăn hàng ngày của người dân".

Hiểm họa sức khỏe và những lỗ hổng trong khâu hậu kiểm

Sự tồn tại dai dẳng của thực phẩm bẩn xuất phát từ nhiều bất cập trong công tác quản lý. Theo các chuyên gia, Luật An toàn thực phẩm hiện hành cho phép doanh nghiệp tự công bố và chịu trách nhiệm về chất lượng đối với đa số sản phẩm nhưng lại thiếu cơ chế sàng lọc tiền kiểm. Cùng với đó, công tác hậu kiểm còn yếu, nhiều sản phẩm lưu hành trên thị trường mà chưa qua kiểm tra, phân tích chỉ tiêu chất lượng.

Bên cạnh đó, các quy định pháp luật về hàng giả, đặc biệt là giả mạo chất lượng và xuất xứ, còn chưa rõ ràng. Kẻ gian thường lợi dụng nhập khẩu hàng hóa dưới dạng bán thành phẩm rồi ghi nhãn sản xuất tại Việt Nam để gian lận. Chế tài xử lý quảng cáo sai sự thật cũng được đánh giá là quá thấp, không đủ sức răn đe so với mức lợi nhuận khổng lồ mà các đối tượng thu về.

Dưới góc độ y tế, TS.BS Nguyễn Trung Nguyên, Giám đốc Trung tâm Chống độc (Bệnh viện Bạch Mai) cho biết, hóa chất đang là nguyên nhân đáng lo ngại nhất gây ngộ độc hiện nay, bên cạnh vi sinh vật và độc tố tự nhiên. Các chất sử dụng trong sản xuất thay đổi từng ngày, đa dạng và vượt quá khả năng kiểm nghiệm. Bác sĩ Nguyên cảnh báo: "Ngộ độc thực phẩm hiện nay không làm người bệnh 'lăn đùng ra ngay' mà gây ra các bệnh mãn tính, kín đáo, rất khó quy kết nguyên nhân".

Chế tài mạnh tay và giải pháp số hóa toàn diện

Để giải quyết triệt để bài toán an toàn thực phẩm, diễn đàn đã đặt ra yêu cầu phải chuyển từ tư duy "bảo đảm an toàn thực phẩm" sang "bảo đảm an ninh dinh dưỡng". Đồng thời, cần tăng cường phối hợp liên ngành, tập trung kiểm soát chặt chẽ các chợ đầu mối, kho lạnh và nền tảng kinh doanh số.

Về chế tài xử lý, TS.BS Nguyễn Trung Nguyên đề xuất cần áp dụng các biện pháp hình sự đối với những vụ việc gây ngộ độc nghiêm trọng, dẫn đến tử vong. "Phải xử phạt thật nặng để làm gương, giống như cách xử lý vi phạm nồng độ cồn", ông khẳng định.

Nhằm hoàn thiện khung pháp lý và năng lực quản lý, Tiến sĩ Chu Quốc Thịnh, Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế) cho biết Luật An toàn thực phẩm sửa đổi tới đây sẽ chú trọng vào việc xây dựng hệ thống dữ liệu quốc gia liên thông. "Hệ thống này thực hiện số hóa toàn bộ vòng đời sản phẩm và kết nối dữ liệu từ hải quan đến các địa phương", ông Thịnh chia sẻ. Đây được xem là chiếc "chìa khóa" giúp truy xuất nguồn gốc chính xác, theo dõi dòng tiền và hàng hóa để cắt đứt vòi bạch tuộc của các đường dây thực phẩm bẩn ngay từ gốc.