Không gian văn hóa ngàn đời của người Dao Tiền

Theo Báo Cao Bằng, Hoài Khao, xã Thành Công, là nơi cộng đồng Dao Tiền sinh sống từ lâu đời. Đến đây, dễ nhận thấy nhiều nét văn hóa truyền thống vẫn hiện hữu trong chính đời sống hằng ngày của người dân. Chuyện của người xưa vẫn hiện diện qua chiếc khăn trắng của người phụ nữ, những đường nét trên trang phục, tiếng hát, tiếng búa chạm bạc, những tấm vải được tạo hoa văn bằng sáp ong rồi nhuộm chàm, hay trong những câu chuyện mà người già vẫn nhớ và kể lại cho con cháu. Những ngôi nhà truyền thống, kho thóc, nghề thủ công, tín ngưỡng và tri thức về rừng cùng hiện diện, tạo nên một không gian văn hóa gắn liền với đời sống cộng đồng.

Cuốn Bức tranh văn hóa các dân tộc Cao Bằng do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Cao Bằng tổ chức biên soạn lưu lại một truyện kể rằng, trong hành trình rời vùng đất cũ để tìm nơi sinh sống mới, có những gia đình người Dao chưa mãn tang cha mẹ nên vẫn đội khăn trắng. Khi đến vùng đất mới, không còn điều kiện trở về chăm sóc phần mộ cha mẹ nơi cố hương, chiếc khăn tiếp tục được gìn giữ như một cách tưởng nhớ công sinh thành, dưỡng dục. Qua một vật dụng bình dị, quan niệm về gia đình, nguồn cội và đạo làm con được nhắc nhớ, trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Giám đốc Báo và Phát thanh, truyền hình Cao Bằng Sầm Việt An, người nghiên cứu lịch sử, văn hóa Cao Bằng, cũng cho rằng chiếc khăn trắng của phụ nữ Dao Tiền mang ý nghĩa về đạo hiếu, qua đó nhắc nhớ công ơn cha mẹ.

Trưởng Ban công tác Mặt trận xóm Quang Thượng, xã Thành Công, chị Bàn Thị Liên, kể với chúng tôi câu chuyện được người dân truyền lại qua nhiều thế hệ về hình tượng long khuyển, gắn với Bàn Vương và ký ức về nguồn cội. Theo chị Bàn Thị Liên, Hoài Khao vốn được người dân gọi là Vài Khao, nghĩa là “trâu trắng”, gắn với câu chuyện được truyền qua nhiều thế hệ về một con trâu trắng do bà tiên ban tặng. “Trong ký ức được truyền lại qua nhiều thế hệ, người Dao Tiền Hoài Khao kể rằng tổ tiên mình có nguồn gốc từ vùng Phúc Kiến, Trung Quốc, từng theo đường biển trong hành trình di cư trước khi tìm đến vùng đất này”, chị Liên chia sẻ thêm.

Giải pháp phát triển du lịch gắn bảo tồn di sản

Ở Hoài Khao có những vách đá nơi ong khoái tìm về làm tổ. Báo Cao Bằng ghi nhận hai điểm ong khoái về làm tổ là Chán Vềnh và Tà Lạt; việc bảo vệ hang ong được cộng đồng cùng thực hiện. Trước khi vào rừng lấy sáp, người dân thực hiện nghi lễ cúng thần ong, thần rừng. Việc thu sáp cũng được phân công trong cộng đồng, gồm người chuẩn bị lễ, người lấy sáp, người lấy củi và người nấu sáp. Sáp ong được mang về bản để làm sạch, chế biến. Người phụ nữ dùng sáp tạo hoa văn trên tấm vải trắng, sau đó nhuộm chàm để làm nên một phần trang phục truyền thống.

Từ cánh rừng đến tấm áo là cả một vòng đời của di sản. Vì vậy, muốn nghề còn, không thể chỉ giữ sản phẩm cuối cùng mà còn phải quan tâm đến môi trường tự nhiên, nguồn nguyên liệu và tri thức đã tạo ra sản phẩm ấy. Không gian cần gìn giữ cũng đã hiện hữu nơi đây, từ những ngôi nhà, kho thóc, trang phục, đồ nghề đến rừng, cảnh quan và những vách đá nơi ong khoái làm tổ.Ông Hoàng Thanh Bình, Phó Chủ tịch UBND xã Thành Công, cho biết những năm qua, Hoài Khao đã phát triển du lịch cộng đồng; các nhóm văn nghệ, thêu và in sáp ong, chạm bạc, đan lát, dược liệu, ẩm thực, hướng dẫn khách đã được hình thành.

Nền tảng ban đầu đã có, song câu hỏi đặt ra hiện nay không chỉ là làm thế nào để có thêm khách, mà còn là phát triển thế nào để những giá trị làm nên Hoài Khao không phai nhạt, người dân có sinh kế tốt hơn và lớp trẻ vẫn muốn tiếp nối những gì các thế hệ trước trao lại. Muốn người trẻ tiếp tục giữ nghề, nghề phải tạo ra giá trị trong cuộc sống của họ. Vì thế, một phần giá trị từ du lịch cần được trở lại cộng đồng thông qua thu nhập của người làm nghề, người truyền nghề; nâng cao giá trị sản phẩm thủ công; bảo dưỡng nhà truyền thống; bảo vệ rừng, cảnh quan và mở ra những cơ hội làm ăn mới cho người trẻ. Khi người dân có thể sống tốt hơn từ những giá trị mình đang gìn giữ, bảo tồn sẽ không còn là một việc làm thêm bên cạnh cuộc sống, mà trở thành một phần tự nhiên của sinh kế và đời sống cộng đồng.