Ngày 20/2/1955, cuộc thi hoa hậu đầu tiên của Việt Nam được tổ chức tại rạp Lido, Chợ Lớn, Sài Gòn (nay là TP. Hồ Chí Minh), với sự tham gia của các thí sinh đến từ khu vực phía Nam. Vượt qua nhiều thí sinh, bà Công Thị Nghĩa giành ngôi vị cao nhất. 

Bà Công Thị Nghĩa sinh năm 1932, tại làng Ngọc Hà, Hà Nội, trong một gia đình tiểu tư sản. Tuy nhiên, sau khi học xong tiểu học, bà theo gia đình vào Sài Gòn sinh sống. 

Từ khi còn trẻ, bà đã đam mê văn chương, báo chí và đặc biệt yêu thích lịch sử. Bà sớm giác ngộ cách mạng, 20 tuổi tham gia Việt Minh, được tin tưởng giao nhiệm vụ điệp báo trong nội thành Sài Gòn. Tháng 7/1952, hoạt động của bà bị mật thám Pháp phát hiện. Bà bị bắt và giam tại bót Catinat, sau đó chuyển đến Khám Lớn Sài Gòn. Sau một thời gian bị giam giữ, bà được trả tự do nhờ luật sư Nguyễn Hữu Thọ bào chữa thành công tại phiên tòa.

Sau khi ra tù, bà tham gia một khóa đào tạo ngắn rồi theo nghề ký giả, chuyên viết về văn hóa, nghệ thuật. Bà sử dụng bút danh Thu Trang và gắn liền với các bài báo, công trình nghiên cứu lịch sử.

Nói đến cuộc thi hoa hậu năm 1955, bà Công Thị Nghĩa từng chia sẻ rằng đây là một cơ duyên khá bất ngờ. Khi ấy, bà được nhiều người khuyến khích đăng ký dự thi vì có chiều cao 1,61m, số đo 3 vòng lần lượt là 86-62-88cm, ngoại hình nổi bật. Vì thế, bà tham gia với tâm lý vui vẻ, không đặt nặng việc thắng thua. Giành ngôi vị cao nhất, bà nhận phần thưởng là 1 chiếc xe máy Lambretta, kiềng vàng, nước hoa và nhiều loại mỹ phẩm.

Sau cuộc thi, bà thử sức với điện ảnh Sài Gòn. Năm 1956, bà tham gia diễn xuất trong một số bộ phim, tiêu biểu là Chúng tôi muốn sống của đạo diễn Vĩnh Noãn và Lục Vân Tiên do đạo diễn Tống Ngọc Hạp thực hiện.

Đầu năm 1957, bà cùng đạo diễn Tống Ngọc Hạp sang Nhật Bản để thực hiện khâu hậu kỳ cho phim Lục Vân Tiên, đồng thời tham dự Đại hội Điện ảnh châu Á. 

Sau giai đoạn hoạt động báo chí và điện ảnh, bà Công Thị Nghĩa sang Pháp, tiếp tục theo đuổi con đường học thuật. Năm 1978, bà bảo vệ thành công luận án với đề tài “Những hoạt động của Phan Châu Trinh”, nhận bằng Tiến sĩ sử học tại Đại học Paris VII.

Trong sự nghiệp của mình, bà dành nhiều thời gian nghiên cứu về Phan Châu Trinh và các nhà cách mạng Việt Nam khác. Những công trình của bà được xuất bản thành sách, một số tác phẩm được dịch sang tiếng Việt.

Trong những năm học tập và sinh sống tại Pháp, bà sống kín tiếng, ít nhắc đến danh hiệu hoa hậu từng đạt được. Chỉ một số ít người biết Thu Trang chính là Công Thị Nghĩa, người đăng quang cuộc thi hoa hậu năm 1955. Phần lớn thời gian, bà được biết đến qua các công trình nghiên cứu lịch sử hơn là danh hiệu sắc đẹp.

Là hoa hậu, có nhan sắc, ngoại hình, học vấn cao nhưng chuyện tình duyên của bà Công Thị Nghĩa không mấy suôn sẻ. Trong một số sử liệu, chuyện tình cảm của bà gắn với cái tên Tống Ngọc Hạp. Ông là đạo diễn của bộ phim Lục Vân Tiên.

Năm 1957, bà Công Thị Nghĩa cùng ông Tống Ngọc Hạp sang Nhật Bản làm hậu kỳ phim và tham gia sự kiện giải trí. Gần 1 tháng làm việc, sống gần nhau ở nước ngoài, cả hai nảy sinh tình cảm. Có không ít thông tin cho biết bà đã mang thai. 

Khi ấy, bà Nghĩa chỉ mới 25 tuổi. Ông Tống Ngọc Hạp đã có gia đình, vợ con ở Việt Nam. Vì thế, bà chịu nhiều điều tiếng, liên tiếp hứng chịu sự chỉ trích của dư luận. Dù vậy, bà vẫn kiên quyết giữ lại con. 

Dù rơi vào hoàn cảnh làm mẹ khi chưa lập gia đình, Công Thị Nghĩa vẫn nhận được sự chú ý của nhiều người, trong đó có thi sĩ Bùi Giáng. Theo một số tư liệu, nhà thơ nổi tiếng này dành nhiều tình cảm cho bà và sáng tác nhiều bài thơ lấy cảm hứng từ người đẹp, có tác phẩm được công bố, nhưng cũng có những bài chưa từng xuất bản.

Bên cạnh nghiên cứu sử học, Thu Trang vẫn duy trì niềm đam mê văn chương, sáng tác và xuất bản thơ, văn xuôi, hồi ký. Cuối năm 1990, tại một buổi gặp gỡ các nhà thơ, nhà văn Việt Nam ở Huế, bà được bình chọn vào danh sách 100 nhà thơ Việt Nam được yêu mến của thế kỷ XX.

Trong thời gian sinh sống tại Pháp, bà còn tích cực hỗ trợ cộng đồng người Việt, đặc biệt là các du học sinh. Bà từng là thành viên đoàn chủ tịch Hội Người Việt Nam tại Pháp và giữ chức Tổng thư ký Hội Khoa học xã hội thuộc hội này.

Không chỉ gắn bó với văn chương và sử học, Thu Trang còn có niềm đam mê hội họa. Bà bắt đầu vẽ từ khoảng năm 1962-1963. Bà từng tổ chức các triển lãm cá nhân ở Paris, tại trụ sở Hội Người Việt Nam tại Pháp và một số địa phương khác. Tranh của bà cũng được bán tại các buổi triển lãm.

Năm 2010, bà xuất bản cuốn hồi ký dài gần 600 trang tập hợp nhiều câu chuyện, giai thoại về cuộc đời bà, từ một người đẹp đăng quang hoa hậu đến những trải nghiệm gắn với các biến động của lịch sử dân tộc. Cuốn sách sau đó được dịch sang tiếng Nga.

Ở tuổi 90, bà sinh sống tại Pháp cùng chồng là Tiến sĩ y học Marcel Gaspard, người bà quen khi theo học tại Đại học Sorbonne. Do khá kín tiếng về quá khứ, bà chủ yếu được những người xung quanh biết đến với tư cách một nhà nghiên cứu, Tiến sĩ sử học, thay vì danh hiệu hoa hậu đầu tiên của Việt Nam.