Nguồn gốc lịch sử và cuộc đại phát kiến phục dựng cổ vật thất truyền

Lịch sử ghi nhận gốm Chu Đậu ra đời vào khoảng thế kỷ XIII - XIV và bước vào giai đoạn phát triển hoàng kim, rực rỡ nhất vào thế kỷ XV - XVI dưới triều nhà Lê. Làng gốm Chu Đậu xưa tọa lạc tại châu Nam Sách, trấn Hải Dương – một vùng đất trù phú nằm bên tả ngạn sông Thái Bình, thuộc hệ thống sông Lục Đầu, tạo điều kiện giao thông đường thủy vô cùng thuận lợi để thông thương với kinh thành Thăng Long và vươn ra biển lớn. Nơi đây từng quy tụ những dòng họ danh giá bậc nhất về nghề gốm như họ Đặng, họ Bùi, họ Vương... với những bậc danh tài kiệt xuất như Đặng Huyền Thông, Đặng Hữu, Đặng Tính, và đặc biệt là nữ nghệ nhân thiên tài Bùi Thị Hý - người được coi là bà tổ nghề của dòng gốm tinh hoa này.

Tuy nhiên, bước sang thế kỷ XVII, dòng gốm quý giá này đột ngột bị thất truyền. Theo các nhà sử học, nguyên nhân bắt nguồn từ cuộc chiến giành quyền lực khốc liệt kéo dài hơn 60 năm giữa hai tập đoàn phong kiến Trịnh - Mạc diễn ra ác liệt nhất tại chính châu Nam Sách. Dưới sự tàn phá nặng nề của chiến tranh, đỉnh điểm là những chính sách triệt hạ của Trịnh Tùng sau khi giành chiến thắng nhằm xóa bỏ mọi dấu tích của triều đại trước, các lò nung Chu Đậu bị sập đổ, vùi lấp, khiến dân gian ly tán, nghề gốm cổ bị xóa sổ hoàn toàn trong dòng chảy lịch sử suốt gần 500 năm.

Hành trình đánh thức dòng gốm cổ bắt đầu từ một cơ duyên lịch sử vào năm 1980. Ông Makoto Anabuki, nguyên Bí thư thứ hai Đại sứ quán Nhật Bản tại Hà Nội, trong một chuyến công tác tại Istanbul (Thổ Nhĩ Kỳ) đã đứng lặng trước một chiếc bình gốm hoa lam dáng củ tỏi cao 54cm được lưu giữ trang trọng tại Bảo tàng Hoàng gia Topkapi Saray. Trên vai bình, ông phát hiện dòng chữ Hán cổ gồm 13 chữ được viết bằng bút lông vô cùng sắc sảo: “Thái Hòa bát niên, Nam Sách châu, tượng nhân Bùi thị hý bút” (nghĩa là: Năm Thái Hòa thứ tám - 1450, đời vua Lê Nhân Tông, thợ gốm họ Bùi tên Hý viết chơi). Chiếc bình này sau đó đã được định giá lên tới hàng triệu đô-la Mỹ trong các phiên đấu giá quốc tế.

Nhận được thư nhờ xác minh của ông Anabuki gửi tới Tỉnh ủy Hải Dương (lúc bấy giờ do ông Ngô Duy Đông làm Bí thư), ngành văn hóa địa phương đã đẩy mạnh công tác nghiên cứu. Tháng 4 năm 1986, cuộc khai quật đầu tiên được tiến hành khẩn trương. Qua 8 lần khai quật khảo cổ trên diện tích từ 40.000m² đến 70.000m² ở độ sâu 2m tại xã Thái Tân, các nhà khoa học đã làm phát lộ một tầng văn hóa dày đặc, tìm thấy hàng vạn di vật cùng hơn 100 lò gốm cổ. Sự kiện chấn động tiếp theo diễn ra vào năm 1993 và 1997 khi các tàu đắm được trục vớt tại biển Pandanan (Philippines) và biển Cù Lao Chàm (Đà Nẵng), thu giữ hơn 340.000 đồ gốm Chu Đậu, trong đó có khoảng 240.000 hiện vật nguyên vẹn nằm sâu dưới đáy đại dương.

Minh chứng hùng hồn về tầm vóc thế giới của gốm Chu Đậu là việc dòng gốm này hiện đang được trân trọng lưu giữ tại 46 bảo tàng danh tiếng thuộc 32 quốc gia. Tiêu biểu như Bảo tàng Lịch sử Nghệ thuật Hoàng gia Bỉ sở hữu trên 3.000 cổ vật với bộ sưu tập 20 chân đèn thời Mạc; Bảo tàng Hoàng gia Mariemont (Bỉ) có 150 cổ vật gồm các con giống thế kỷ XVI; Bảo tàng Guimet (Pháp); Bảo tàng Nghệ thuật Dresden (Đức); và Bảo tàng Nghệ thuật Tokugawa ở Nagoya (Nhật Bản) – nơi trưng bày chiếc bát uống trà chân cao men tam thái từ năm 1616 của Tướng quân Tokugawa Ieyasu, một báu vật được Chính phủ Nhật Bản đưa vào danh mục “Tài sản Văn hóa Quốc gia đặc biệt quan trọng”.

Chất liệu tinh hoa và kỹ thuật chế tác thủ công nghiêm ngặt

Sự vượt trội giúp gốm Chu Đậu đạt tới chuẩn mực thẩm mỹ cao nhất nằm ở triết lý ngũ hành tương sinh (Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ) kết hợp hài hòa trong từng thớ đất. Kim loại có trong xương và men tạo nên sự huyền bí của màu sắc; Thổ là xương thịt của đất; Thủy hòa quyện tạo dáng mềm mại; Mộc làm nên chất men và Hỏa (ngọn lửa lò nung lên tới hơn 1.200 độ C) là tác nhân quyết định sự chắc bền của xương gốm và độ sáng trong của lớp áo ngoài.

Linh hồn của gốm Chu Đậu bắt nguồn từ nguồn nguyên liệu đất sét trắng quý hiếm, ít tạp chất và giàu khoáng chất tại vùng đất thiêng Trúc Thôn, Chí Linh. Đây là lớp trầm tích được lắng đọng hàng nghìn năm tại nơi giao nhau của sáu dòng sông (Lục Đầu Giang). Để lấy được tầng đất này, người thợ phải đào sâu qua các lớp cát bề mặt, sau đó xử lý nghiêm ngặt qua quy trình 4 công đoạn truyền thống:

Bể giã: Ngâm đất thô lâu trong nước cho đến khi đất nát đều, đạt độ chín và tạo thành hỗn hợp lỏng.

Bể lắng: Tháo hỗn hợp xuống để loại bỏ sỏi đá nặng ở đáy và các tạp chất hữu cơ nổi lên trên, giữ lại phần bùn sạch ở giữa.

Bể lọc: Lọc mịn tối đa để thu về cốt đất sét tinh khiết nhất.

Bể ủ: Khử hoàn toàn oxit sắt và các tạp chất còn sót lại, thời gian ủ càng lâu cốt đất càng dẻo, khó tan trong nước và có màu trắng sáng đặc trưng.

Sau khi đất được chín, công đoạn chuốt dáng, tạo hình hoàn toàn bằng tay hoặc bàn xoay truyền thống được thực hiện khéo léo. Khác với dòng gốm Bát Tràng (vốn là một chi xuất phát từ gốm Chu Đậu nhưng có sự giao thoa họa tiết Đông - Tây), gốm Chu Đậu giữ trọn vẹn bản sắc thuần Việt, thấm đượm tư tưởng nhân văn của Phật giáo và Nho giáo.

Điểm độc nhất vô nhị của gốm Chu Đậu chính là lớp men rạn ngà vàng ấm áp, mộc mạc được chế tác thủ công từ tro của vỏ trấu lúa nếp cái hoa vàng vùng đồng bằng Bắc Bộ. Vỏ trấu sau mùa gặt được đốt thành tro, lọc kỹ tạp chất và pha chế theo tỷ lệ bí truyền để tạo ra chất men trong vắt, giàu chiều sâu thị giác, giúp bảo vệ bề mặt và nâng cao khả năng chống thấm. Dòng men tro trấu thiên nhiên này đã xuất sắc được xác lập "kỷ lục độc bản" tại Việt Nam.

Danh mục tác phẩm đỉnh cao và dấu ấn năm sản phẩm OCOP 5 sao quốc gia

Họa tiết trên gốm Chu Đậu cổ và tân thời đều sử dụng bút lông phóng bút điêu luyện với màu vẽ oxit coban dưới men hoặc men tam thái (đỏ, lục, vàng) trên men. Đề tài trang trí phản ánh sinh động cuộc sống nông nghiệp dân dã và thiên nhiên Việt Nam như hoa sen thanh tao, hoa cúc trường thọ, lá chuối, chích chòe tìm sâu, vịt trời bay trên sông, hay những đường nét sóng nước hình thang mô phỏng vương miện vua Hùng và chim lạc.

Vào ngày 26/6/2025, theo Quyết định số 2361/QĐ-BNNMT của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, gốm Chu Đậu đã vinh dự có 5 sản phẩm tiêu biểu đạt chứng nhận OCOP 5 sao cấp Quốc gia. Trong bối cảnh toàn quốc tính đến tháng 7/2025 chỉ có đúng 126 sản phẩm đạt hạng 5 sao trên tổng số 17.068 sản phẩm OCOP, thành tựu này khẳng định vị thế đỉnh cao của thương hiệu:

Bình Hoa Lam: Còn gọi là bình ông (bình dương), mang dáng tròn khỏe khoắn tượng trưng cho trời, cho người cha, người chồng - trụ cột vững chãi trong gia đình. Tác phẩm được nghệ nhân chế tác phỏng theo chiếc bình cổ năm 1450 hiện là quốc bảo tại Thổ Nhĩ Kỳ.

Bình Tỳ Bà: Còn gọi là bình bà (bình âm), mang dáng dấp mềm mại, uyển chuyển của cây đàn tỳ bà cổ. Với phần vai nở, cổ cao, miệng loe thanh thoát, chiếc bình hiện thân cho người phụ nữ Việt Nam dịu dàng, hiền thục và nết na.

Bình Giọt Ngọc: Hay còn gọi là bình hút lộc, mang kiểu dáng tròn đầy đặn đại diện cho sự viên mãn, sung túc. Dưới lớp men độc bản là các đề tài phong thủy ý nghĩa như "Cá chép vượt ngũ môn", "Thuận buồm xuôi gió", giúp thu hút tài lộc và cải thiện vận khí cho gia chủ.

Bình Thiên Nga: Phiên bản phỏng dựng từ Bảo vật Quốc gia Việt Nam, nổi bật với họa tiết chủ đạo "Phi – Minh – Túc – Thực" (bay cao, thức tỉnh, ngủ yên, no đủ), biểu trưng cho khát vọng đại ngàn, trí tuệ sáng suốt, bước đi vững chắc và thành quả viên mãn.

Bình Phú Quý: Tuyệt tác tượng trưng cho sự cát tường, giàu sang, phú quý, là giải pháp quà tặng đỉnh cao khẳng định gu thẩm mỹ tinh tế của người sở hữu.

Công ty Cổ phần Gốm Chu Đậu và sứ mệnh nâng tầm thương hiệu quốc gia

Trải qua hàng thế kỷ chìm sâu dưới lòng đất, sứ mệnh phục hưng dòng gốm quý tộc này đã được hiện thực hóa khi Xí nghiệp Gốm Chu Đậu được thành lập năm 2001, nay là Công ty Cổ phần Gốm Chu Đậu. Hiện nay, công ty có trụ sở chính tại thôn Chu Đậu, xã Thái Tân, Thành phố Hải Phòng. Bằng việc kết hợp hoàn hảo giữa kinh nghiệm dân gian, đôi bàn tay tài hoa của các nghệ nhân và hệ thống lò nung công nghệ cao kiểm soát nhiệt độ chuẩn xác, doanh nghiệp đã giải mã thành công công thức men cổ, giảm thiểu ô nhiễm môi trường và đa dạng hóa sản phẩm đáp ứng thị trường hiện đại.

Các sản phẩm hiện nay được chia làm 5 dòng hàng chính:

Gốm trang trí: Bình lọ, đĩa cảnh phục chế theo lối vẽ cổ truyền thống.

Gốm tâm linh: Bộ đồ thờ cúng, mặt hàng phong thủy trang nghiêm, gìn giữ nét văn hóa "có gốm Chu Đậu trong nhà – như là có cả ông bà tổ tiên".

Gốm gia dụng: Ấm, chén, bát đĩa... sử dụng men tro trấu an toàn tuyệt đối cho sức khỏe người tiêu dùng.

Gốm quà tặng: Chế tác theo mẫu sẵn có hoặc cá nhân hóa theo yêu cầu riêng của doanh nghiệp.

Gốm vẽ vàng kim cao cấp: Dòng sản phẩm đột phá được đưa ra thị trường từ năm 2014, kết hợp giữa nét vẽ lam truyền thống và vàng kim sang trọng, tạo nên đẳng cấp vượt trội.

Với những đóng góp to lớn trong việc bảo tồn di sản dân tộc, Công ty Cổ phần Gốm Chu Đậu liên tiếp được vinh danh là Thương hiệu Quốc gia vào các năm 2020, 2022 và 2024. Doanh nghiệp cũng tự hào là một trong số ít đơn vị vinh dự được các đồng chí lãnh đạo cấp cao nhất của Đảng và Nhà nước như Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, Thủ tướng, Chủ tịch Quốc hội... về thăm và chỉ đạo.

Từ năm 2017 đến nay, gốm Chu Đậu đã trở thành “sứ giả văn hóa” tiêu biểu, thường xuyên được lựa chọn làm quà tặng ngoại giao chính thức trong các sự kiện quốc tế trọng đại. Những chiếc bình gốm được khắc họa logo, thông điệp cá nhân hóa không chỉ truyền tải tinh hoa mỹ học của nền văn minh châu thổ sông Hồng mà còn khẳng định uy tín, tầm vóc và khát vọng đưa bản sắc văn hóa Việt Nam trường tồn, vươn xa khắp năm châu bốn biển.