Nông nghiệp Việt Nam đang bước vào giai đoạn đòi hỏi sự thay đổi mạnh mẽ về phương thức tổ chức sản xuất. Trong đó, yêu cầu không chỉ dừng ở việc nâng sản lượng mà phải hướng tới gia tăng giá trị, nâng hiệu quả sử dụng nguồn lực và xây dựng những chuỗi sản xuất có khả năng cạnh tranh trên thị trường trong nước cũng như quốc tế.

Những nút thắt chưa được giải quyết triệt để

Theo thống kê của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cả nước hiện có trên 50.000 doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp, trong tổng số gần một triệu doanh nghiệp đang hoạt động. Dù xuất khẩu nông, lâm, thủy sản 9 tháng năm 2026 ước đạt 56,3 tỷ USD, tốc độ tăng trưởng của ngành vẫn thấp hơn nhiều lĩnh vực khác.

Tỷ trọng đóng góp của nông nghiệp trong Tổng sản phẩm nội địa (GDP) đạt 12,34% năm 2024, giảm xuống 11,2% năm 2025 và dự kiến còn khoảng 10,38% năm 2026. Những con số này cho thấy dư địa phát triển của nông nghiệp vẫn còn rất lớn, song để biến tiềm năng thành giá trị thực tế, ngành cần thay đổi cách tiếp cận, từ chú trọng sản lượng sang quan tâm nhiều hơn đến hiệu quả kinh tế và sức cạnh tranh.

Đất đai tiếp tục là một trong những vấn đề cần được tháo gỡ. Mặc dù Luật Đất đai đã có quy định liên quan đến tích tụ, tập trung đất nông nghiệp, quá trình thực hiện trên thực tế vẫn còn nhiều vướng mắc. Doanh nghiệp có nhu cầu phát triển các mô hình sản xuất quy mô lớn vẫn phải thực hiện nhiều thủ tục, trong khi yêu cầu chuyển đổi cơ cấu và tổ chức lại sản xuất ngày càng cấp thiết.

Bên cạnh đó, liên kết giữa các chủ thể trong chuỗi giá trị chưa thực sự chặt chẽ. Việt Nam còn thiếu những doanh nghiệp có quy mô và năng lực đủ mạnh để đóng vai trò dẫn dắt, trong khi lợi ích giữa các khâu sản xuất, chế biến, phân phối chưa được phân bổ hài hòa, ảnh hưởng đến tính ổn định của chuỗi.

Theo Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và chuyển giao tiến bộ kỹ thuật nông nghiệp (Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp miền Nam) Ngô Xuân Chinh, logistics vẫn là một trong những điểm nghẽn đáng kể của nông nghiệp Việt Nam. Hạ tầng nông thôn còn hạn chế làm tăng chi phí vận chuyển; hệ thống kho lạnh, chuỗi lạnh chưa được đầu tư đồng bộ, khiến nhiều sản phẩm tươi sống như rau, hoa, trái cây gặp khó khăn khi tiếp cận những thị trường ở xa.

Khả năng tiếp cận nguồn vốn cũng là vấn đề được đặt ra đối với cả doanh nghiệp và người sản xuất. Khi chi phí đầu tư cho công nghệ, nhà máy chế biến, kho bảo quản và vùng nguyên liệu ngày càng lớn, việc thiếu nguồn vốn phù hợp có thể hạn chế khả năng mở rộng quy mô và nâng cấp chuỗi giá trị.

Tại Hà Nội, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Tạ Văn Tường cho biết, sản xuất nông nghiệp của thành phố còn gặp nhiều khó khăn do quy mô sản xuất nhỏ lẻ, phân tán; hạ tầng phục vụ sản xuất, chế biến và bảo quản chưa đồng bộ; diện tích sản xuất tiếp tục thu hẹp.

Cùng với đó, công tác truy xuất nguồn gốc còn hạn chế do thiếu thiết bị và hạ tầng công nghệ. Việc ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số trong nông nghiệp chưa đồng đều, trong khi nguồn nhân lực, kinh phí và hạ tầng kỹ thuật tại một số nơi vẫn chưa đáp ứng yêu cầu.

Ở góc độ doanh nghiệp, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Nafoods Group Nguyễn Mạnh Hùng cho rằng, ngành Nông nghiệp đang chịu sức ép ngày càng lớn từ những yêu cầu khắt khe của các thị trường nhập khẩu. Các thị trường châu Âu và Mỹ liên tục nâng tiêu chuẩn kỹ thuật, chất lượng và truy xuất nguồn gốc.

Trong khi đó, việc phụ thuộc vào một số thị trường nhất định cũng khiến doanh nghiệp đối mặt với rủi ro khi chính sách thương mại và nhập khẩu thay đổi.

Tập trung nâng giá trị thay vì chạy theo sản lượng

Để thực hiện mục tiêu tăng trưởng GDP toàn ngành Nông nghiệp năm 2026 khoảng 3,7-4% và kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt trên 74 tỷ USD, yêu cầu đặt ra là phải chuyển mạnh từ tư duy sản xuất sang tư duy kinh tế.

Theo đó, chế biến sâu, xây dựng thương hiệu, truy xuất nguồn gốc và tổ chức sản xuất theo chuỗi cần được xem là những khâu then chốt trong quá trình gia tăng giá trị nông sản.

Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến nông quốc gia (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) Hoàng Văn Hồng cho rằng, kinh tế tuần hoàn đang mở ra hướng đi mới cho ngành Nông nghiệp khi phụ phẩm được nhìn nhận như một nguồn tài nguyên thay vì chất thải.

Việc tận dụng rơm rạ, phụ phẩm từ trồng trọt và chăn nuôi để sản xuất phân bón, thức ăn chăn nuôi, năng lượng hoặc các sản phẩm mới không chỉ góp phần hạn chế lãng phí mà còn tạo thêm giá trị kinh tế, giảm áp lực môi trường và nâng hiệu quả sản xuất.

Cùng với đó, chuyển đổi số và quản lý dữ liệu về giống, mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc cần tiếp tục được đẩy mạnh. Đây là nền tảng để doanh nghiệp kiểm soát chất lượng, đáp ứng yêu cầu của các thị trường nhập khẩu và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Việc quản lý, công nhận mã số vùng trồng cũng cần được đẩy nhanh, đồng thời tăng cường trao đổi với các thị trường nhập khẩu nhằm chủ động đáp ứng những yêu cầu mới.

Đối với Hà Nội, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Tạ Văn Tường cho biết, thành phố sẽ tập trung phát triển trồng trọt theo hướng sinh thái, hiện đại, tạo giá trị gia tăng cao và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Hà Nội tiếp tục đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ, cơ giới hóa, chuyển đổi số và các quy trình canh tác tiên tiến; phát triển nông nghiệp hữu cơ, giảm phát thải khí nhà kính, hướng tới tham gia thị trường tín chỉ các-bon.

Thành phố cũng định hướng tổ chức sản xuất theo chuỗi giá trị, hình thành các vùng sản xuất tập trung, chuyên canh gắn với truy xuất nguồn gốc, an toàn thực phẩm và nhu cầu thị trường.

Trong lĩnh vực chăn nuôi, thủy sản và thú y, Hà Nội định hướng phát triển theo hướng hiện đại, bền vững, bảo đảm an toàn sinh học, đồng thời tăng cường ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số.

Trong bối cảnh yêu cầu tăng trưởng ngày càng cao, việc giải phóng các nguồn lực đang trở thành một trong những nhiệm vụ trọng tâm của ngành Nông nghiệp. Khi những vướng mắc về đất đai, vốn, hạ tầng, công nghệ và thị trường từng bước được tháo gỡ, các chủ thể trong chuỗi sẽ có thêm điều kiện mở rộng đầu tư, nâng chất lượng sản phẩm và gia tăng giá trị.

Đây cũng là cơ sở để nông nghiệp Việt Nam chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa nhiều vào sản lượng sang phát triển theo chiều sâu, nâng cao hiệu quả kinh tế và hướng tới một nền nông nghiệp hiện đại, bền vững.