Thực trạng và sức ép thị trường tại các làng nghề

Theo Báo Ninh Bình, tỉnh hiện có hệ thống 171 làng nghề và làng nghề truyền thống cùng nhiều danh hiệu nổi tiếng như dệt lụa Nha Xá, đúc đồng Tống Xá hay thêu ren Văn Lâm. Không gian phát triển mới tạo điều kiện thuận lợi để địa phương khai thác tốt hơn thế mạnh từng vùng, gắn kết sản xuất với du lịch, thương mại và Chương trình mỗi xã một sản phẩm (OCOP) nhằm mở rộng thị trường, nâng cao thu nhập cho người dân. Sau hợp nhất, Ninh Bình có diện tích gần 4.000 km², dân số hơn 4,4 triệu người, mang lại nguồn lực to lớn về lao động và sản xuất. Trong đó, các làng nghề lâu đời cho thấy rõ những giá trị riêng có thể tiếp tục được khai thác trong điều kiện mới.

Tại làng nghề dệt lụa Nha Xá, phường Duy Tân, nghề dệt được người dân gìn giữ qua nhiều thế hệ bên dòng sông Hồng. Tương truyền, nghề dệt lụa được Nhân Huệ Vương Trần Khánh Dư truyền dạy và đến đầu thế kỷ XX đã nổi tiếng rộng rãi trên thị trường. Để làm ra một tấm lụa hoàn chỉnh đòi hỏi nhiều công đoạn khắt khe, từ dệt, tẩy, nhuộm đến hoàn thiện, trong đó kỹ thuật nhuộm quyết định trực tiếp đến màu sắc và chất lượng sản phẩm. Bàn về định hướng phát triển, theo ông Nguyễn Tiến Quảng, Chủ tịch Hiệp hội Sản xuất và kinh doanh lụa Nha Xá, để nghề dệt tiếp tục phát triển, người làm nghề phải giữ được chất lượng và nét đặc trưng của lụa Nha Xá, đồng thời thường xuyên cải tiến mẫu mã, đa dạng hóa sản phẩm. Đây là yêu cầu thực tế bởi sản phẩm làng nghề hiện nay phải cạnh tranh với nhiều mặt hàng cùng loại trên thị trường.

Tương tự, tại khu vực Ý Yên, nghề đúc đồng Tống Xá có lịch sử hơn 900 năm. Các tư liệu lịch sử ghi nhận, vào năm 1118, nhà sư Nguyễn Chí Thành, pháp danh Minh Không, đã về vùng đất này truyền dạy nghề đúc kim loại và được nhân dân suy tôn là Đức Thánh tổ nghề đúc. Từ những nông cụ và vật dụng sinh hoạt ban đầu, người thợ Tống Xá đã chế tác thành công nhiều sản phẩm đòi hỏi kỹ thuật, mỹ thuật cao như tượng, chuông, khánh, đỉnh, hạc, bát hương và đồ thờ tự.

Ở khu vực Ý Yên, nghề đúc đồng Tống Xá có lịch sử hơn 900 năm. Theo các tư liệu về làng nghề, năm 1118, nhà sư Nguyễn Chí Thành, pháp danh Minh Không, đã về vùng đất này truyền dạy nghề đúc kim loại. Người dân sau đó suy tôn ông là Đức Thánh tổ nghề đúc. Từ những sản phẩm ban đầu chủ yếu là nông cụ và vật dụng sinh hoạt, người thợ Tống Xá từng bước phát triển nghề, chế tác nhiều sản phẩm có yêu cầu cao về kỹ thuật, mỹ thuật như tượng, chuông, khánh, đỉnh, hạc, bát hương và đồ thờ tự. Nghề đúc vì thế vừa tạo việc làm, thu nhập, vừa lưu giữ một kỹ thuật thủ công có lịch sử lâu đời của vùng đất Ý Yên.

Một sản phẩm đúc đồng phải trải qua nhiều công đoạn như tạo mẫu, làm khuôn, nấu nguyên liệu, rót đồng, sửa nguội, chạm khắc và hoàn thiện. Với những người gắn bó lâu năm với nghề như ông Nguyễn Văn Xuân, kinh nghiệm của người thợ có ý nghĩa quyết định ở nhiều công đoạn. Máy móc đã được đưa vào hỗ trợ sản xuất, nhưng những khâu đòi hỏi xử lý về hình dáng, hoa văn và độ hoàn thiện vẫn phụ thuộc nhiều vào tay nghề.

Khác với Nha Xá và Tống Xá, làng nghề thêu ren Văn Lâm, phường Nam Hoa Lư, sở hữu lợi thế đặc biệt khi tọa lạc ngay trong khu du lịch Tam Cốc - Bích Động. Theo tư liệu du lịch Ninh Bình, nghề thêu nơi đây đã hình thành hơn 700 năm, tương truyền do bà Trần Thị Dung truyền dạy từ thời Trần. Trước kia, người dân chủ yếu thêu trang phục, mũ tế, tàn, lọng và đồ nghi lễ; nay, sản phẩm đã phong phú hơn với tranh thêu, khăn bàn, rèm cửa và đồ trang trí. Dù vậy, điểm chung của các làng nghề hiện nay vẫn là áp lực lớn về thị trường tiêu thụ và sức cạnh tranh.

Giải pháp đồng bộ và định hướng vươn xa

Để giải quyết bài toán thị trường và tạo đà bứt phá, các làng nghề truyền thống cần gắn chặt hơn nữa với hoạt động xúc tiến thương mại, phát triển du lịch và Chương trình OCOP. Thực tế tại Ninh Bình đã ghi nhận nhiều mô hình chuyển dịch hiệu quả. Sản phẩm thêu ren Văn Lâm được quảng bá trực tiếp tới du khách tại Tam Cốc; cói Kim Sơn chú trọng đa dạng mẫu mã và dòng sản phẩm thân thiện với môi trường; đá mỹ nghệ Ninh Vân kết hợp hài hòa giữa kỹ thuật truyền thống và công nghệ hiện đại; trong khi đúc đồng đang từng bước tiếp cận thị trường quà tặng và trang trí cao cấp. Bên cạnh đó, địa phương đang tích cực triển khai Đề án bảo tồn và phát triển làng nghề gắn với du lịch, tạo cơ hội để du khách trực tiếp tìm hiểu quy trình, gặp gỡ nghệ nhân và mua sắm sản phẩm ngay tại không gian làng nghề.

Nghệ nhân Vũ Thanh Luân cùng nhiều hộ làm nghề vẫn duy trì kỹ thuật thêu truyền thống, đồng thời điều chỉnh mẫu mã, kích thước sản phẩm phù hợp với nhu cầu của khách hàng. Đặc biệt, lượng khách đến Tam Cốc - Bích Động tạo điều kiện thuận lợi để làng nghề phát triển các sản phẩm lưu niệm và tổ chức hoạt động giới thiệu, trình diễn nghề. Du khách đến Văn Lâm có thể trực tiếp xem người thợ thêu, tìm hiểu các công đoạn để hoàn thành một sản phẩm. Nhờ vậy, nghề thêu có thêm một kênh quảng bá ngay tại địa phương, trong khi hoạt động du lịch có thêm sản phẩm trải nghiệm mang đặc trưng của vùng đất.

Chương trình OCOP cũng đóng vai trò là đòn bẩy quan trọng để chuẩn hóa và mở rộng không gian tiêu thụ cho các đặc sản địa phương. Toàn tỉnh hiện ghi nhận hơn 1.000 sản phẩm OCOP đạt từ 3 sao trở lên, bao gồm 7 sản phẩm 5 sao cấp quốc gia, 155 sản phẩm 4 sao và 839 sản phẩm 3 sao. Thông qua chương trình, các doanh nghiệp, hợp tác xã và hộ sản xuất đã nâng cao ý thức về chất lượng, bao bì, nhãn hiệu và nguồn gốc xuất xứ. Các sản phẩm quen thuộc như cơm cháy, cá kho, nước mắm, gạo cùng nhiều nông sản chế biến đã được đầu tư bài bản, từng bước định hình thương hiệu trên thị trường.

Nhằm mở rộng đầu ra một cách bền vững, tỉnh đang đẩy mạnh khuyến khích các cơ sở sản xuất ứng dụng truy xuất nguồn gốc, thương mại điện tử, thanh toán số; đồng thời tăng cường quảng bá và xây dựng thương hiệu. Trung tâm Xúc tiến Đầu tư và Thương mại tỉnh tiếp tục thực hiện các hoạt động kết nối cung - cầu, hội chợ, triển lãm, xúc tiến xuất khẩu, thương mại điện tử, hỗ trợ doanh nghiệp, hợp tác xã và cơ sở sản xuất tiếp cận hệ thống phân phối trong nước và thị trường quốc tế.

Nhờ những nỗ lực đổi mới này, nhiều mặt hàng chủ lực của Ninh Bình đã chinh phục thành công các thị trường khó tính như Nhật Bản, Liên minh châu Âu, Hoa Kỳ và Hàn Quốc, với các sản phẩm rau quả chế biến của Đồng Giao, gạo chất lượng cao Toản Xuân, thủy sản chế biến Lenger, cùng đá mỹ nghệ, cói mỹ nghệ, đồ gỗ, dệt may và nhiều mặt hàng khác. Không gian phát triển mới không chỉ là cơ hội để các vùng nghề bổ sung thế mạnh cho nhau mà còn là nền tảng để giữ gìn bản sắc, tạo sinh kế lâu dài cho người dân trên quê hương Ninh Bình.