Gần 1 năm sau khi nghỉ việc, biên tập viên video Li Dao bất ngờ phát hiện giọng nói của mình vẫn xuất hiện trong các cuộc họp nội bộ và các sản phẩm mới của công ty cũ. Chỉ đến khi nghe người khác kể lại, cô mới biết bản thân đã bị sao chép giọng nói bằng trí tuệ nhân tạo (AI). Kể từ đó, mỗi tối Li đều phải tự lướt qua các video quảng cáo ngắn để tìm kiếm bằng chứng giọng nói của mình bị sử dụng trái phép.

Câu chuyện của Li Dao không còn là cá biệt. AI hiện nay không chỉ thay thế các đầu việc lặp đi lặp lại mà đang trực tiếp sao chép kinh nghiệm, kỹ năng và cách tư duy của con người. Nhiều doanh nghiệp đang buộc nhân viên phải chuyển hóa năng lực trực giác cùng kỹ năng xử lý tình huống thành các câu lệnh để AI học hỏi. Mục tiêu của các công ty là giữ lại toàn bộ bộ kỹ năng của người lao động trên hệ thống, biến kinh nghiệm cá nhân thành tài sản số ngay cả khi nhân viên đó đã rời đi.

Xu Kejia, sinh viên Đại học Stanford từng thực tập tại một tập đoàn công nghệ, chia sẻ nhiệm vụ của cô là dạy AI viết giống con người. Dù bản thân tự viết còn nhanh hơn, Xu vẫn phải chuyển hóa sự sáng tạo thành một quy trình cho cỗ máy. Nữ sinh này đánh giá những người đầu tiên bị đào thải trong làn sóng này chính là những người đã đào tạo hệ thống.

Xu hướng này đang diễn ra mạnh mẽ trên toàn cầu. Tại Seattle (Mỹ), kinh nghiệm của một nhóm kỹ sư bảo mật đã bị mã hóa thành kỹ năng AI để tự động kiểm tra mã nguồn. Vào tháng 4/2026, Meta đã thu thập toàn bộ thao tác gõ phím và nhấp chuột của nhân viên nhằm huấn luyện AI "học cách những người thông minh làm việc", động thái này ngay lập tức vấp phải làn sóng phản đối dữ dội trong nội bộ tập đoàn.

Không dừng lại ở cấp nhân viên, giới lãnh đạo cấp cao cũng trở thành đối tượng bị sao chép. Báo cáo từ Gartner đầu năm 2026 xác nhận các "bản sao số" đang được phát triển để tái tạo chính xác phong cách quản lý của các CEO xuất sắc. Ngay khi chuyên gia tư vấn tuyển sinh nổi tiếng Trương Tuyết Phong (Zhang Xuefeng) qua đời, dự án Zhang Xuefeng.skill đã lập tức được triển khai. Hệ thống này trích xuất dữ liệu từ sách và các bài phỏng vấn để tạo ra một AI tư vấn mang đúng phong cách sinh thời của ông.

Một minh chứng rõ nét khác cho xu hướng này là công cụ colleague.skill do kỹ sư Zhou Tianyi phát triển. Bằng cách hấp thụ "dấu vết số" của nhân viên từ nhật ký trò chuyện đến các tài liệu liên quan, hệ thống có thể mô phỏng thói quen làm việc để tự động viết báo cáo. Dù mục đích ban đầu là bảo tồn tri thức tập thể, công cụ này đã dấy lên hàng loạt lo ngại về mặt đạo đức.

Để tự bảo vệ, người lao động bắt đầu tạo ra các công cụ đối kháng nhằm chống lại làn sóng này. Lập trình viên Deng Xiaoxian đã phát hành ứng dụng anti-distillation.skill, cho phép nhân viên thay thế các hiểu biết cốt lõi bằng những nội dung "đúng nhưng vô nghĩa" trước khi nộp dữ liệu đào tạo AI cho doanh nghiệp. Chỉ trong vòng bốn ngày, ứng dụng này đã thu hút hơn 4 triệu lượt xem trên GitHub. Song song đó, nhà nghiên cứu Lu Cheng cũng tung ra công cụ keep-a-hand.skill nhằm hỗ trợ con người giữ lại các kỹ năng cá nhân cho riêng mình.

Cuộc chiến pháp lý và quyền lợi cho người lao động vẫn là một bài toán nan giải. Luật sư Yu Zehui cho biết các vụ kiện dân sự liên quan đến vấn đề này thường kéo dài vì việc phát hiện hành vi xâm phạm của AI hiện vẫn phải thực hiện thủ công. Trước thực trạng đó, chuyên gia Wang Tianyu từ Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Trung Quốc đã đề xuất cơ chế "cổ tức dữ liệu", yêu cầu doanh nghiệp phải đền bù thỏa đáng cho người lao động khi AI sao chép kỹ năng của họ.

Nhìn nhận về vấn đề này, Giáo sư xã hội học Tôn Lập Bình thuộc Đại học Thanh Hoa (Trung Quốc) khẳng định AI chỉ nên thực hiện những công việc mà con người không muốn làm, thay việc thay thế hoàn toàn vị trí của họ. Đồng quan điểm, nhà nghiên cứu Lu Shiyu nhận định phong trào chống "chưng cất kỹ năng" đang lan rộng chính là lời nhắc nhở đanh thép dành cho các doanh nghiệp: Người lao động không phải là những cỗ máy.