Việc triển khai hóa đơn điện tử trên phạm vi toàn quốc không chỉ đánh dấu bước tiến lớn trong quá trình chuyển đổi số của ngành Thuế mà còn tạo ra một kho dữ liệu có quy mô chưa từng có. Đến giữa tháng 5, cơ quan Thuế đã tiếp nhận và xử lý hơn 25,6 tỷ hóa đơn điện tử, tạo nền tảng quan trọng để đổi mới phương thức quản lý và kiểm soát rủi ro.

Trong bối cảnh thương mại điện tử, thanh toán số và các mô hình kinh doanh trực tuyến phát triển nhanh, phương thức quản lý thuế dựa chủ yếu vào hồ sơ kê khai và hậu kiểm ngày càng bộc lộ nhiều hạn chế. Giao dịch diễn ra với tốc độ cao, trên nhiều nền tảng và có tính xuyên biên giới khiến các hành vi trốn thuế, gian lận thuế trở nên tinh vi hơn.

Để thích ứng với thực tế đó, ngành Thuế đang chuyển dần sang mô hình quản lý dựa trên dữ liệu, lấy trí tuệ nhân tạo (AI), học máy (Machine Learning) và phân tích rủi ro làm nền tảng nhằm phát hiện các dấu hiệu bất thường ngay từ giai đoạn đầu, thay vì chỉ xử lý sau khi vi phạm đã xảy ra.

Theo bà Nguyễn Thu Trà, Trưởng ban Quản lý tuân thủ và hỗ trợ người nộp thuế (Cục Thuế), hệ thống hóa đơn điện tử đã hình thành nguồn dữ liệu tập trung có quy mô rất lớn, giúp cơ quan Thuế nâng cao năng lực phân tích, đối chiếu và kiểm soát rủi ro đối với từng doanh nghiệp.

Tuy nhiên, cùng với quá trình số hóa, các hành vi vi phạm cũng thay đổi nhanh chóng. Nếu trước đây việc mua bán hóa đơn chỉ diễn ra giữa một số doanh nghiệp riêng lẻ thì hiện nay đã xuất hiện nhiều đường dây được tổ chức chuyên nghiệp, sử dụng hàng loạt pháp nhân trung gian, nhiều tài khoản ngân hàng, chữ ký số và các công nghệ hiện đại nhằm che giấu dấu vết giao dịch.

Thông qua phân tích dữ liệu, cơ quan Thuế đã nhận diện nhiều phương thức gian lận phổ biến như lập hóa đơn khống để hợp thức hóa chi phí, thành lập doanh nghiệp "ma" chỉ nhằm mục đích mua bán hóa đơn, nâng khống giá trị hàng hóa để tăng số thuế được khấu trừ hoặc hoàn thuế, cũng như xây dựng các chuỗi giao dịch khép kín nhằm hợp thức hóa dòng hàng và che giấu nguồn gốc hàng hóa.

Theo bà Nguyễn Thu Trà, các hành vi này ngày càng có xu hướng liên kết thành mạng lưới doanh nghiệp với phương thức hoạt động tinh vi hơn, buộc cơ quan quản lý phải thay đổi tư duy từ kiểm tra đại trà sang quản lý theo mức độ rủi ro.

Một trong những công cụ mới đang được Cục Thuế triển khai là hệ thống cảnh báo xuất hóa đơn theo hệ số K. Hệ thống tự động đối chiếu số lượng hóa đơn phát hành với quy mô vốn, lao động, doanh thu, ngành nghề và năng lực hoạt động thực tế của doanh nghiệp để phát hiện những trường hợp có dấu hiệu bất thường, từ đó đưa vào diện phân tích chuyên sâu.

Bên cạnh đó, công nghệ phân tích chuỗi đồ thị (Graph Analysis) cũng được ứng dụng nhằm tái hiện toàn bộ mạng lưới giao dịch giữa các doanh nghiệp thông qua dữ liệu hóa đơn điện tử. Phương pháp này giúp phát hiện các chuỗi hóa đơn quay vòng, giao dịch khép kín và những nhóm doanh nghiệp có dấu hiệu liên kết để gian lận thuế.

Nhờ công nghệ này, nhiều vụ việc có dấu hiệu rủi ro lớn trong các lĩnh vực điện thoại, linh kiện điện tử, tinh bột sắn và vật liệu xây dựng đã được phát hiện, hỗ trợ hiệu quả cho công tác xét hoàn thuế, thanh tra, kiểm tra và chuyển hồ sơ sang cơ quan điều tra khi có dấu hiệu vi phạm hình sự.

Không chỉ dừng ở dữ liệu hóa đơn, ngành Thuế còn mở rộng phạm vi phân tích sang dữ liệu dòng tiền nhằm phản ánh chính xác hơn bản chất các giao dịch kinh tế. Theo ông Đặng Ngọc Minh, Phó Cục trưởng Cục Thuế, sự phát triển mạnh của kinh tế số, thương mại điện tử và thanh toán không dùng tiền mặt đang làm thay đổi hoàn toàn phương thức lưu chuyển dòng tiền trong nền kinh tế. Việc kết nối dữ liệu từ ngân hàng, tổ chức trung gian thanh toán, đơn vị vận chuyển và các nền tảng số sẽ giúp xác định chính xác hơn nghĩa vụ thuế thực tế của từng tổ chức, cá nhân.

Hiện nay, ngành Thuế đã tiếp cận thông tin của khoảng 250 triệu tài khoản ngân hàng, trong đó khoảng 200 triệu là tài khoản cá nhân. Tuy nhiên, lãnh đạo Cục Thuế khẳng định việc ứng dụng AI không nhằm theo dõi mọi giao dịch của người dân mà chỉ phục vụ sàng lọc dữ liệu, nhận diện các trường hợp có dấu hiệu rủi ro cao hoặc nghi vấn trốn thuế, rửa tiền theo đúng quy định của pháp luật.

Theo các chuyên gia, chuyển đổi từ quản lý dựa trên hồ sơ sang quản lý dựa trên dữ liệu là xu hướng tất yếu của quản trị thuế hiện đại. Khi dữ liệu từ hóa đơn điện tử, ngân hàng, nền tảng số và các cơ quan quản lý được kết nối đồng bộ sẽ hình thành hệ sinh thái dữ liệu toàn diện, giúp nâng cao năng lực phân tích, giảm thanh tra dàn trải và sử dụng hiệu quả nguồn lực quản lý.

Ở góc độ doanh nghiệp, nhiều đơn vị kỳ vọng việc ứng dụng AI và dữ liệu lớn sẽ tạo ra môi trường kinh doanh minh bạch, công bằng hơn. Những doanh nghiệp tuân thủ tốt sẽ được giảm tần suất thanh tra, kiểm tra, trong khi cơ quan quản lý có điều kiện tập trung nguồn lực vào các đối tượng có dấu hiệu vi phạm.

Việc khai thác đồng bộ dữ liệu hóa đơn điện tử, dòng tiền và các nguồn thông tin liên quan được kỳ vọng sẽ góp phần xây dựng môi trường cạnh tranh lành mạnh, hạn chế tình trạng sử dụng hóa đơn khống, che giấu doanh thu và nâng cao hiệu quả quản lý thuế trong kỷ nguyên số.