Nguồn gốc ngày Tết Đoan Ngọ

Tết Đoan Ngọ, hay còn gọi là Tết Đoan Dương, thường diễn ra vào ngày mùng 5 tháng 5 Âm lịch hằng năm. Tên gọi Đoan Ngọ xuất phát từ truyền thống thực hiện các nghi lễ cúng bái vào giữa trưa, trong khoảng giờ Ngọ từ 11h đến 13h, thời điểm dương khí đạt mức mạnh nhất. Theo lịch vạn niên, năm nay Tết Đoan Ngọ sẽ rơi vào thứ Sáu, ngày 19/6/2026.

Dân gian vẫn quen gọi đây là Tết "diệt sâu bọ", xuất phát từ một truyền thuyết xa xưa. Chuyện kể rằng vào một năm trúng mùa bội thu, sâu bọ bỗng kéo đến đông đảo tàn phá cây trái. Giữa lúc nông dân đang lao đao, một ông lão tên Đôi Truân xuất hiện, hướng dẫn mỗi nhà lập đàn cúng đơn giản với bánh gio và trái cây, sau đó ra trước cửa vận động thể dục. Đàn sâu bọ lập tức té ngã rã rượi, từ đó phong tục này được lưu truyền hằng năm để bảo vệ mùa màng và sức khỏe.

Vượt lên trên câu chuyện diệt sâu bọ, các chuyên gia văn hóa cho rằng ngày Tết này mang giá trị lớn nhất là sự sum họp gia đình và ý thức phòng tránh bệnh tật lúc chuyển mùa. Chính vì thế, dân gian truyền tai nhau nhiều kiêng kỵ để tránh xui xẻo và tà khí như: kiêng làm rơi tiền làm mất tài lộc, kiêng mua đồ lưu niệm, kiêng soi gương giữa đêm, không đi đến nơi âm u như bệnh viện hay nhà tang lễ, và đặc biệt không để giày dép lộn xộn vì trong tiếng Hán, từ chỉ giày dép phát âm gần với những từ kém may mắn.

Vì sao nên ăn cơm rượu nếp vào buổi sáng?

Theo kinh nghiệm truyền thống, sự chuyển giao thời tiết đầu mùa hè nóng ẩm là lúc sâu bệnh và các loại ký sinh trùng gây hại trong hệ tiêu hóa con người dễ sinh sôi. Do những ký sinh trùng này nằm sâu trong bụng nên rất khó tiêu diệt bằng cách thông thường. Cơm rượu nếp lên men tự nhiên được chọn làm giải pháp nghênh đón dịp lễ này nhờ khả năng giải nhiệt trong ngày hè oi bức và mang ý nghĩa tâm linh giúp con người khởi đầu chu kỳ mới với năng lượng tích cực.

Để phát huy tối đa công dụng, người xưa tuân thủ nghiêm ngặt nghi thức vào buổi sáng mùng 5 tháng 5. Khi mới ngủ dậy, mọi người tuyệt đối không được đặt chân xuống đất ngay. Việc đầu tiên cần làm là súc miệng ba lần cho thật sạch, tiếp đó ngồi tại chỗ ăn ngay một bát cơm rượu nếp để làm cho sâu bọ "say", rồi ăn thêm các loại trái cây có vị chua như quả mận để tiêu diệt chúng hoàn toàn.

Theo chuyên viên dinh dưỡng Nguyễn Thị Thu Huyền, khoa Dinh dưỡng thuộc Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh Hà Nội, nguyên liệu làm nên món ăn này có sự đa dạng theo từng vùng miền. Người dân miền Bắc thường sử dụng gạo lứt nếp hoặc nếp cẩm, cố ý giữ lại lớp cám và vỏ lụa chứa nhiều dưỡng chất trước khi ủ. Trong khi đó, người miền Trung và miền Nam lại ưa chuộng sử dụng gạo nếp trắng kết hợp với men rượu hoặc men ngọt.

Lợi ích của cơm rượu nếp

Dưới góc độ khoa học, món ăn truyền thống này cung cấp hàm lượng lớn tinh bột, carbohydrate phức hợp tạo năng lượng bền vững, cùng vitamin nhóm B và các hợp chất chống oxy hóa anthocyanin. Sự kết hợp này không chỉ mang lại kết cấu dẻo mềm, vị chua ngọt thanh mát và hương rượu thoang thoảng đặc trưng, mà còn kích thích tuần hoàn máu và tạo cảm giác thư giãn cho người thưởng thức.

Chuyên viên Nguyễn Thị Thu Huyền lý giải thêm, trong quá trình lên men, vi khuẩn lactic tiến hành chuyển hóa tinh bột thành đường, đồng thời tạo ra các axit hữu cơ và vô số vi khuẩn có lợi (probiotics). Quá trình này giúp cải thiện rõ rệt hoạt động của đường ruột, hạn chế rối loạn tiêu hóa, giảm nhanh tình trạng đầy bụng, táo bón và kích thích cảm giác thèm ăn cho những người tiêu hóa chậm.

Bên cạnh đó, dù việc lạm dụng đồ uống có cồn luôn gây hại, nhưng một lượng cồn nhỏ từ cơm rượu nếp kết hợp cùng vitamin B, E lại mang đến tác động trái ngược. Chúng tham gia tích cực vào quá trình chống oxy hóa, hỗ trợ đắc lực cho chức năng gan và tăng cường khả năng đào thải các chất độc hại ra khỏi cơ thể.

Những người không nên ăn cơm rượu nếp

Dù mang lại nhiều giá trị dinh dưỡng, việc tiêu thụ cơm rượu nếp vẫn cần sự cẩn trọng. Chuyên viên Nguyễn Thị Thu Huyền khuyến cáo, thời điểm lý tưởng nhất để thưởng thức là sau bữa sáng. Cơm rượu càng ủ lâu thì quá trình lên men càng mạnh, nồng độ cồn càng tăng cao, do đó ăn quá nhiều sẽ gây cảm giác lâng lâng và tuyệt đối không phù hợp trước khi điều khiển phương tiện giao thông. Việc ăn lúc bụng đói cũng sẽ làm tăng tiết axit dạ dày do vị chua của thực phẩm.

Nhóm đối tượng đầu tiên cần kiêng kỵ tuyệt đối là phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em dưới 5 tuổi. Hàm lượng ethanol dù thấp vẫn có thể ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển của thai nhi và trẻ sơ sinh qua sữa mẹ. Đối với trẻ nhỏ, hệ tiêu hóa chưa phát triển hoàn thiện sẽ rất dễ bị rối loạn bởi vi khuẩn lên men và cồn.

Người mắc bệnh tiểu đường cũng cần đặc biệt lưu ý vì món ăn này chứa lượng đường tự nhiên rất cao. Trung bình 1 kg gạo nếp có thể tạo ra từ 1,2 đến 1,4 kg thành phẩm. Người bệnh chỉ nên ăn tối đa 50 gram mỗi lần và phải chủ động giảm khoảng một phần ba lượng cơm trong khẩu phần ăn chính để đường huyết không bị tăng vọt.

Món ăn này không dành cho những người đang mắc các bệnh lý tiêu hóa như viêm loét dạ dày, trào ngược thực quản, hội chứng ruột kích thích, hoặc có cơ địa dị ứng, mắc bệnh chàm. Tính axit và ethanol sẽ làm các triệu chứng mẩn ngứa, khó thở hay đau bụng trở nên trầm trọng hơn. Những người đang sử dụng thuốc đặc trị, đặc biệt là thuốc kháng sinh hoặc thuốc tâm thần, cũng cần tránh xa để không gặp phải các phản ứng tương tác thuốc nguy hiểm.